Została powołana w Polsce przez Sejm 14 października 1773 na wniosek króla Stanisława Poniatowskiego. Komisja była pierwszym ministerstwem oświaty publicznej w Polsce i pierwszą tego typu instytucją w Europie. Reforma szkolnictwa miała stanowić istotne ogniwo reformy państwa. Jej celem było wykształcenie pokolenia Polaków świadomych swych obowiązków obywatelskich, wyposażonych w wiedzę użyteczną, opartą na ówczesnych zdobyczach nauki.
Głównym inicjatorem i architektem powstania Komisji był ksiądz Hugo Kołłątaj, który odgrywał w jej działaniu rolę "szarej eminencji". Najbardziej zasłużonymi, "oficjalnymi" członkami byli posłowie wywodzący się z magnackich rodzin i rodzin powiązanych z tzw. Familią, m.in.: Adam Kazimierz Czartoryski, Joachim Chreptowicz, Ignacy Potocki i Andrzej Zamoyski.
Opracowano nowe programy nauczania i podręczniki szkolne. Mniejszy nacisk położono na przedmioty językowe, zmniejszono zakres nauczania łaciny, wprowadzono przedmioty przyrodnicze i fizyczne, historię, geografię, a także elementy nauk rolniczych i medycznych. Całkowicie nowym przedmiotem była "nauka moralna" oparta na prawie naturalnym.

Działalność Komisji jest trudna do przecenienia w historii Polski.
Stworzyła podwaliny pod nowoczesny system szkolny:

• sprawną administrację
• unowocześnione programy nauczania
• jasno wytyczone cele wychowania,
• metody kształcenia oparte na doświadczeniu i racjonalnym ujmowaniu zjawisk.

Wiele wskazań zawartych w "Ustawach" zachowało aktualność po dzień dzisiejszy.
Kilkudziesięciotysięczna kadra nauczycielska wykształcona przez Komisję kontynuowała działalność w jej duchu jeszcze długo po utracie przez Rzeczpospolitą niepodległości wychowując kolejne pokolenia nowocześnie wykształconej młodzieży, dzięki której przetrwała polska kultura i język.